Work with us & support us. Read more here

Context

A Tata State of Mind Wrap Up.

On Friday the 13th of October there was a public event at Het Huis van Betekenis in Utrecht to wrap up the project A Tata State of Mind. Outside it was raining cats and dogs but that didn’t prevent people form coming and discuss the topic by drawing to speak their minds.

The project started two years earlier when political cartoonist Trik and graphic journalist Eva Hilhorst initiated a multifaceted project around the upheaval that was caused by steel factory Tata Steel in Velsen-Noord. The factory is the biggest polluter in the Netherlands, it emits a lot of CO2 and other unhealthy materials. It is proven that more people die from cancer in this area than in the rest of the Netherlands. So why don’t they just shut it down? Because: we all use steel on a daily base and instead of buying steel that was made in a country where they don’t care so much about pollution, you might as well try to produce it in a more sustainable way. And it is not very wise to be dependent on countries like China and Russia.

Observational drawings by students of HKU

We used the language of drawing to investigate the topic. Drawings give a lot of information and drawing convey emotions. The issue of Tata Steel effects a lot of people emotionally so we asked people to draw these emotions and draw their points of view. The drawings were used as material to base discussions on.

Tata Steel is in the news almost on a daily base, always in a negative way. For the people who have worked there for years this is painful. They feel as if they are seen as criminals. We thought it was important to listen to their point of view as well, to get a more nuanced image of this topic.

Drawings made at a comics workshop. Panels in the shape of a slice of bread.

Dutch text that was written for Stripgids:

Tata Steel is de grootste vervuiler van Nederland. Het is het bedrijf dat de meeste CO2 en ook nog eens een heleboel stikstof en PAK’s uitstoot. Maar wat erger is: in de omgeving van de staalfabriek krijgen meer mensen kanker dan in de rest van Nederland. Daarom willen veel mensen dat de fabriek gaat sluiten en we ons staal ergens anders vandaan halen. Maar als dat gebeurt verplaatst het probleem zich naar elders. Zijn er geen andere oplossingen te bedenken voor dit dilemma? Cartoonist Trik en graphic journalist Eva Hilhorst geloven dat tekenen kan helpen om tot inzichten te komen en doken in de materie.

Polarisatie

Inmiddels is de situatie zeer gepolariseerd. In de dorpen rond de fabriek staan de groepen recht tegenover elkaar. Mensen die in Wijk aan Zee wonen, letterlijk onder de rook van de Hoogovens, willen dat de fabriek onmiddellijk sluit omdat ze er ziek van worden. Onlangs verscheen er een rapport van het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) waaruit blijkt dat de levensverwachting van mensen daar 2,5 maand korter is dan in de rest van Nederland. Veel van de inwoners van Wijk aan Zee komen oorspronkelijk ergens anders vandaan en dat is voor werknemers van Tata Steel een reden om te zeggen: “Ze wisten van te voren waar ze gingen wonen. Niemand heeft ze ertoe gedwongen om daar te gaan settelen”. En: “Wijkers zijn zeikerds”.  Voor veel mensen die bij Tata Steel werken, of er gewerkt hebben toen het nog de Koninklijke Nederlandse Hoogovens heette, is het een prachtbedrijf dat hoogwaardig staal produceert. En laten we wel wezen, iedereen gebruikt staal. Ook de milieubewuste fietser stapt op een vervoersmiddel dat gemaakt is van staal. Er zitten veel verschillende aspecten aan de kwestie: economische belangen, milieu- en gezondheidsbelangen en de laatste tijd zeer urgent: klimaatbelangen. Klimaatverandering stopt niet bij de grens en de fabriek sluiten is een vorm van Not In My Backyard. Veel staal dat elders geproduceerd wordt is op een nog veel minder duurzame wijze tot stand gekomen, omdat in sommige landen de milieuwetgeving niet zo strikt is. Anderen zeggen weer: Tata Steel Nederland is een noodlijdend bedrijf waar het hoofdkantoor in India niet in wil investeren, daarom wordt er geen haast gemaakt met de verbeteringen. Kortom: genoeg aanleiding voor een interactief kunstproject waarbij tekenen wordt ingezet als verbindend communicatiemiddel.

cartoon by Trik

Tekenen als taal

Trik is een cartoonist met een aanstekelijk enthousiasme en strijdvaardigheid. Hij publiceert zijn cartoons in Wordt Vervolgd, het magazine van Amnesty International en op Drawing the Times. Als cartoonist en kunstenaar is hij enorm productief. Daarnaast is hij ook nog eens docent aan de kunstacademie ArtEZ in Zwolle waar hij zowel aan de afdeling illustratie als comic design (beeldverhaal) lesgeeft. Hij woont in Haarlem-Noord, en als de wind verkeerd staat kan hij de fabriek van Tata Steel ruiken in zijn tuin.

Trik maakte mij enthousiast om samen een tekenproject rond Tata Steel op te zetten. Ik gebruik de meer neutrale journalistieke aanpak en hij de opiniërende. We begonnen ermee in 2021 en zijn nog lang niet uitgetekend. Nog dagelijks komt Tata Steel in het nieuws. Milieuactivisten en de stichting Frisse Wind, onder aanvoering van strafrechtadvocaat Ficq weten de media wel te vinden. Maar we willen ook de andere kant van het verhaal horen. Hoe is het bijvoorbeeld voor iemand die uit een gezin komt dat al generaties lang bij de Hoogovens werkt? Die persoon wordt ook geconfronteerd met ziekte in de familie, maar is tegelijkertijd afhankelijk van het bedrijf voor het inkomen.

Het is niet eenvoudig om betrokken partijen het belang van ons project in te laten zien: bij de provincie Noord-Holland krijgen we geen gehoor. Ook het management van Tata Steel staat niet te springen om met ons te gaan tekenen. Wel krijgen we het voor elkaar om live te gaan tekenen tijdens een debatavond in de bibliotheek van Beverwijk, maar die wordt afgelast omdat bepaalde groepen zich buitengesloten voelen en de organisatoren vrezen dat het tijdens het debat uit de hand zou gaan lopen. We laten ons niet ontmoedigen en beginnen dicht bij huis, met onze studenten aan de kunstacademies waar we lesgeven. Trik in Zwolle, ik aan de HKU in Utrecht.

Drawings by students Illustration design in Zwolle

Waarnemingstekenen

Corona heeft een grote invloed gehad op studenten. Hun focus is veel meer naar binnen gericht, ze hebben vaak te kampen met psychische problemen. Dat zie je terug in het werk dat ze maken. We zoeken naar een thema om studenten de blik naar buiten te laten richten. De kwestie Tata Steel leent zich daar goed voor, al kun je je natuurlijk afvragen of ze daar wel van opvrolijken. We beginnen met waarnemingstekenen. Aan het strand van Wijk aan Zee doemt de fabriek op als een dystopische stad boven de duinen. Vanwege de wind is het lastig om op grote vellen te tekenen. Dat doen de illustratiestudenten later op de academie in Zwolle waar ze met houtskool grote vellen te lijf gaan om hun impressie van de staalgigant uit te beelden. Al deze vellen bij elkaar leveren een mooi beeld maar dreigend beeld op in de expositie in de Nieuwe Vide in Haarlem tijdens de Stripdagen van 2022.

Betekenis geven

Inhoudelijk biedt de kwestie Tata Steel een heleboel ingangen om al tekenend mee aan de slag te gaan. Een week lang laten Eva en Trik studenten comic design en animation design in Zwolle het onderwerp onderzoeken door er een strip of een storyboard voor een animatie van te maken. We bedenken verschillende opdrachten waarbij we de studenten uitdagen om de kwestie vanuit verschillende perspectieven te benaderen. Want het is best gemakkelijk om kritiek te uiten en dramatische tekeningen te maken van mensen aan de beademing of kinderen met roet aan hun handjes, maar kun je ook iets bedenken waaruit blijkt dat het wel belangrijk is dat er staal wordt geproduceerd in Nederland? Met dat doel houden we een sketch battle. We verdelen de groep studenten in tweeën, de ene helft maakt een tekening waarmee ze een stelling bevestigen, de andere helft maakt een tekening waarmee ze de stelling ontkrachten. Aan het eind van de week is er een indrukwekkende productie van beeldverhalen te zien.

Ondertussen blijven we zoeken naar een ingang bij Tata Steel. Op internet zie ik een stukje uit een reportage van Nieuwsuur waarin een man aan het woord komt die bij Tata Steel werkt. Mendes Stengs heet de man. Hij heeft  twee zoons. De jongste werkt ook bij het bedrijf, de oudste moet er niks van hebben, vindt het een smerig bedrijf. Ik zoek hem op in Beverwijk. Hij brengt me in contact met Roel Berghuis, voormalig vakbondsleider. Die heeft een paar jaar geleden een staking geleid waarbij de werknemers eisten dat het bedrijf zou vergroenen. Dit blijkt een gouden contact. Hij is juist met pensioen gegaan, maar voelt zich nog sterk verbonden met het bedrijf waar hij als zeventienjarige is begonnen als smelter. Hij vertelt me over de plannen voor groen staal als oplossing voor de milieu- en gezondheidsproblemen. Als je een heleboel windmolens – gemaakt van staal dat ter plaatse wordt geproduceerd – in zee plaatst, kun je met groene stroom groene waterstof maken waarmee je energie kunt opwekken om ijzererts om te smelten tot staal. Op die manier zou het bedrijf in Nederland kunnen blijven en zelfs voorop lopen in het proces van duurzaam staal produceren. Het kost alleen erg veel geld, en wil het management in India dat wel investeren?

Onder de rook van de Hoogovens.

Drawing portraits and growing exhibition.

Roel Berghuis brengt ons in contact met toneelgroep De Vlammende Eend. Die voeren een toneelstuk op in het Hoogovensmuseum op het terrein van Tata Steel. Het is locatietheater, gericht op mensen die uit zichzelf niet zo snel naar het theater gaan. Het stuk is een familiedrama, het gaat over de strijd die de staalarbeiders gevoerd hebben voor betere omstandigheden, maar ook over de milieuproblematiek en gezondheidsproblemen. Tata Steel heeft de makers carte blanche gegeven. Er zijn twintig opvoeringen gepland. Bij de première komt de CEO van Tata Steel Nederland, Hans van den Berg, kijken. Hij is nerveus voor wat hij te zien gaat krijgen maar is na afloop erg te spreken over het stuk.

exhibition in the Hoogovensmuseum

We spreken af met de makers dat we voor aanvang van de voorstelling portretten komen tekenen van bezoekers. Bezoekers gaan in gesprek met een tekenaar over de ervaringen die ze hebben met de Hoogovens. Die luistert, tekent en schrijft. We scannen de portretten in en hangen ze op. Na afloop mag de bezoeker het portret mee naar huis nemen. We hadden veel kritiek verwacht, van mensen die ziek geworden zijn. En die mensen zijn er ook bij. Maar is opvallend hoe liefdevol veel mensen over het bedrijf spreken, vooral over de tijd dat het nog de Koninklijke Nederlandse Hoogovens en Staalfabrieken heette. De Hoogovens zorgde heel goed voor de werknemers. Dat ze elke week de roet van de waslijn moesten wassen vonden ze niet zo erg.

Wat moet je met al die informatie?

Het project heeft veel beeldmateriaal opgeleverd. Kunnen we daarmee tot een conclusie komen? De verduurzaming van Tata Steel zal niet van de ene op de andere dag gebeuren. De gevolgen van klimaatverandering worden steeds beter merkbaar en er moeten radicale beslissingen genomen worden. Moet de Nederlandse staat weer deels eigenaar worden van het staalbedrijf? Want als het sluit, is het dan wel verstandig om afhankelijk te zijn van Russisch en Chinees staal? Kun je niet beter een deel van de fabriek dichtdoen en alleen nog maar staal recycleren? Elke dag zijn er weer nieuwe berichten in het nieuws. Een publicatie maken over het project is mooi maar die is waarschijnlijk meteen verouderd en bovendien niet heel duurzaam, als dat is wat we willen. Of is het juist een mooi tijdsdocument waarmee je goed kunt laten zien wat er nu allemaal speelt?

A Tata State of Mind publieksevenement bij Het Huis van Betekenis.

Drawing statements.

We organiseren een avond bij Het Huis van Betekenis, waar we de gemaakte beelden laten zien in een expositie. Dat zijn de stripverhalen, de storyboards, de houtskooltekeningen en de objecten van de studenten van ArtEZ. Een serie verhalende portretten. Cartoons van TRIK, een journalistiek beeldverhaal van mij. Met bezoekers gaan we in gesprek over de gemaakte werken, waarbij we Roel Berghuis en Christine Otten vragen hoe ze nu naar de situatie kijken. We laten de bezoekers zelf tekenen in een sketch battle. We willen dat het project vloeibaar blijft, zoals het staal dat uit de ovens stroomt.